KRZESZÓW - DIECEZJA LEGNICKA


Św. Bernard z Clairvaux wraz z mnichami

Cystersi (Sacer Ordo Cisterciensis - SOCist) to zakon mający u początków regułę benedyktynską (Ordo Sancti Benedicti – OSB).
W roku 1097 Robert z Molesmes – opat jednego z francuskich klasztorów postanowił poprawić panującą w domach zakonnych dyscyplinę, a tym samym bardziej zbliżyć się do pierwotnej reguły. Nie spodobało się to wielu innym członkom tej wspólnoty i dlatego też, za zgodą papieża, Robert wraz z 21 uczniami opuszcza to miejsce i przenosi się do Dijon.
Tworzy tam nowy klasztor, podniesiony w roku 1098 do rangi opactwa. W roku 1100 zatwierdzono go jako odrębny klasztor, ale dopiero w roku 1119 jako nowy zakon. Nazwę wspólnoty wywodzi się od słowa citeaux (łac. cistercium). Z czasem słowo Citeaux stało się nazwą dla klasztoru macierzystego oraz całego zgromadzenia.
Dwaj kolejni opaci: Alberyk i Stefan Harding (pochodzący z Anglii) są uważani za współzałożycieli zgromadzenia. Pierwszy ułożył konstytucję wspólnoty, zwaną kartą miłości (Carta Caritatis) i postarał się o zatwierdzenie reguły przez papieża, nadał mnichom białe habity z czarnym szkaplerzem oraz wprowadził funkcję tzw. braci konwersów, dla których przeznaczył szare habity.
Stefan Harding wprowadził coroczną kapitułę generalną w Citeaux i zależności filialne między klasztorami, nowa wspólnota mogła powstać, gdy w jednej z już istniejących zgromadziło się za sprawą powołań nieco więcej osób. Na mocy decyzji opata część z nich mogła utworzyć nowy klasztor, podległy pod ten starszy. Co roku przedstawiciele istniejących domów zakonnych gromadzili się jeden raz w Citeaux na obrady kapituły.
W roku 1112 do Citeaux zgłosił się wraz z 30 towarzyszami Bernard – młody feudał pochodzący z Fontaines. Odtąd szybko powstają nowe klasztory a sam Bernard zostaje opatem jednego z nich w Clairvaux. Powstają nowe domy zakonne we Włoszech, Anglii, Niemczech, a od poł. XII w. także w Czechach i Polsce. W roku 1153 było w całej Europie już 350 opactw, a w roku 1342 – 707. W dalszej kolejności zgromadzenie usiłowało rozwijać działalność misyjną wśród Słowian i Prusów nad Bałtykiem oraz na Rusi.
W roku 1190 cystersi uzyskali tzw. egzempcję spod władzy biskupów, czyli byli podporządkowani tylko pod władzę opata generalnego w Citeaux, a ten podlegał papieżowi. W roku 1255 zezwolono klasztorom na administrowanie parafii.
Cystersi wysoko rozwinęli rolnictwo, hodowlę owiec i innych zwierząt pociągowych, ogrodnictwo, sadownictwo, uprawę winorośli, młynarstwo, hodowlę ryb (stają się one podstawą ich pożywienia) i inne rzemiosło przy klasztorach. Zastosowali na szeroką skalę trójpolówkę oraz pług żelazny i wiele innych nowinek technicznych. Produkcja win, wielu gatunków serów i piwa to w Europie także zasługa cystersów. Od połowy XII w. istnieje tzw. cysterska szkoła w architekturze. Propaguje ona nowe typy świątyń, w oparciu o budowle z Citeaux i Morimond. Stała się ona największym propagatorem w Europie nowego stylu – gotyku.
W roku 1134 ustalono, że nowe klasztory mają powstawać z dala od ludzkich osiedli, w odległości przynajmniej 10 mil burgundzkich (51,21 km) od już istniejącego domu zakonnego, w miejscu nizinnym i obfitującym w wodę. Zakładano je zatem w dolinach rzek i to na planie czworoboku. Jeden bok zajmował kościół klasztorny na planie krzyża łacińskiego, pozostałe skrzydła budowli mieściły m. in. refektarz (jadalnia), kapitularz (miejsce zebrań kapituły) i dormitorium.
W latach 1120-1125 powstaje żeńska linia zgromadzenia – siostry cysterki. Tu również poszczególne zgromadzenia uzyskiwały egzempcję. Siostry zaczęły zakładać swoje domy zakonne także poza Europą: w Palestynie i na terenie obecnej Libii. Zajmowały się wychowywaniem dziewcząt, produkcją szat liturgicznych, ręcznie kopiowały książki rękopiśmienne. U nich także pojawiły się w XIII w. siostry konwerski. Na czele opactwa stała ksieni.
Dziś cystersi stanowią tzw. zakon kontemplacyjno-czynny. Poza Europą pracują w Brazylii, USA, Etiopii i Wietnamie.
Spośród cystersów wiele osób zostało uznanych za świętych, m. in. wymienieni w tym punkcie Robert, Alberyk, Stefan i Bernard. Także św. Jadwiga Śląska, małżonka księcia Henryka Brodatego, przez ostatnie lata swojego życia była cysterką. Zgromadzenie rozwinęło i szerzyło kulty Najświętszej Maryi Panny, Serca Jezusowego i Bożego Ciała. Na Śląsku dodatkowo szerzyli kult św. Jadwigi i wiele innych.

Cystersi w Polsce
Na ziemie polskie cystersi przybyli jeszcze za życia św. Bernarda z Clairvaux na zaproszenie arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana i w latach 1140-49 osiedlili się w Brzeźnicy – późniejszym Jędrzejowie. W Polsce centralnej powstało w sumie 17 zgromadzeń męskich i l żeńskie, na Pomorzu 5 męskich i 8 żeńskich, na Śląsku zaś 6 męskich i 1 żeński.
W gospodarce prócz rolnictwa i sadownictwa cystersi rozwinęli hodowlę ryb w stawach, tkactwo i inne działy rzemiosła. Posiadali ok. 30 hut (kuźnic) żelaza, metali kolorowych oraz huty szkła, kopalnie węgla, soli, a nawet srebra i złota. Założyli ponad 80 wsi i przyczynili się do rozwoju ok. 350 dalszych.
W klasztornych bibliotekach i pracowniach, zwanych skryptoriami, powstały dokumenty o zasadniczym znaczeniu dla historii Polski (np. kronika Polski Wincentego Kadłubka w Jędrzejowie, księga henrykowska z pierwszym polskim zdaniem). Zakonnicy prowadzili ponad 60 szkół, czasem także średnich i zawodowe – rolnicze. Ok. 150 opatów było przez pięć wieków sekretarzami królewskimi, przeszło 20 posłami i ambasadorami za granicą.
Od drugiej poł. XVIII w., a zwłaszcza po rozbiorach Polski, rozpoczynają się ograniczenia dla działalności domów zakonnych. Od roku 1778 objęły one Galicję (zabór austriacki), od 1810 Śląsk i Wielkopolskę, wreszcie po 1819 zabór rosyjski. Dziś można zatem spotkać w Polsce cystersów w 9 miejscach: Mogiła (Kraków), Szczyrzyc, Jędrzejów i Wąchock, Gdańsk – Oliwa, Henryków, Krzeszów, Trybsz i Sulejów. Na czele polskiej prowincji cystersów stoi tzw. opat.


Cystersi na Śląsku
Cystersi pojawili się najpierw w Lubiążu zaproszeni w roku 1163 przez księcia śląskiego Bolesława Wysokiego. Zamieszkali tam w roku 1175. W roku 1202 książę Henryk Brodaty ufundował pierwszy i jedyny na Śląsku klasztor dla sióstr cysterek w Trzebnicy. Do końca XII w. powstało na obszarze Śląska jeszcze 5 domów zakonnych męskich – opactw: Henryków, Kamieniec Ząbkowicki, Krzeszów oraz Rudy i Jemielnica.
Wszystkie rozwinęły intensywną kolonizację na prawach niemieckich. Powstało dzięki temu ponad 50 wsi i 16 miasteczek.
Do drugiej poł. XVI w. Śląsk należał do polskiej prowincji cystersów, potem do czesko-śląskiej, w latach 1650-1810 istniała tzw. Cysterska Prowincja Śląska. Zakonnicy posiadali tu olbrzymie majątki ziemskie.
Trud wielu pokoleń zakonników i artystów przyniósł przebogate dziedzictwo kulturowe, którego jesteśmy spadkobiercami. Na 7 śląskich opactw cysterskich 4 zaliczono do zabytków o najwyższej światowej wartości artystycznej, historycznej i naukowej (prócz Krzeszowa są to: Lubiąż, Henryków i Trzebnica, pozostałe do zabytków o znaczeniu krajowym.